22 Shrutis Therapy

 

The concepts behind music therapy can be summarized in short                                                                                    

1) music which would pacify finally leading to sleep or pacifier & sedative                             2) Music that will stimulate or make one alert active end of these wound be war music !         This means one which stimulates sympathetic system & other which stimulates Parasympathetic system  !                                                                                                                                In Indian Music There are Odav Ragas which can be called pantatonic scale music  further Shadav Ragas which would have six tones & Sampoorn (Complete) ragas or having  full seven tones.                                                                                                           It appears Odav or Pentatonic ones would be preferable as it will haves lesser scope for mistakes of commission & omission producing precise effects                                             There would be pairs of Ragas with opposite effects like  (1 & 2)                                                1) Bhoop –  Sa , Re , Ga ,Pa ,Dha , octave Sa ( CDEGA & octave C )                                                2) Malkauns –  Sa , Ko.Ga, Ma , Ko Dha, Ko Ni ,Octava Sa ( C D# F ,G#, A#,Octave C )             Best part is These two Ragas are just one semitone difference in tones like                            ” C   D-D# , E-F, G-G#, & A-A#  Octave C ” Yet effect is exact opposite  ! Same way                                                                                                                                                                                                 1) Kalyaan – Sa , Re ,Ga, Ma teevra , Pa, Dha, Ni , O , Sa ( C ,D,E,F# G,A, B & octave C )           2) Bhairavi – Sa,Ko Re, Ko.Ga, Ma, Pa, Ko,Dha, Ko Ni, Sa ( C ,C#,D#,F,G,G#,A# & Octave C   Best part again These two Ragas are just one semitone difference in tones (Except C & G) like  ” C  D-C#, E-D, F-F#, A-G#,  & B-A#  Octave C ” Yet effect is exact opposite  !

In This way One can find out & even form opposite pairs with opposite effects …               Simplest being Singing the scale in Aroha or Avaroha ( Upscale or Downscale pattern          Aroha   Sa – Re – Ga – Ma – Pa – Dha – Ni – Sa  ( C -D- E- F- G- A- B- C Octave )                              Avaroha  Sa – Ni – Dha – Pa – Ma – Ga – Re – Sa  (Octave C -B- A- G- F- E- D – C )                                         This will have Opposite effects So usually advocated to sing alternately & called Lehra which means the one which helps in removing dysfunctions in laya ( So Le hra  Le for Lay Hra for har or defeat here….  defeating the defect…  this singing has great importance in Indian singing tutions )     it is supposed to correct your defects in tones !  & If we learn our ABC properly then we become happy this is taught in English from lullaby rhymes ! Indicating the importance of tones & health !

Only Listening to good music also has beneficial effects There are two types of Music described One is called Soor Sangeet & Other called Aasuri Sangeet … Soor Sangeet limits the tones Aasoori sangeet is all inclusive …. to control self emotions & actions after listening to Aasoori Sangeet is difficult  than soor sangeet !  So it is more useful for treatment.

Taal or Rhythm has further effect on treatment Slow rhythms tends to pacify faster rhythms are known to excite with medium rhythms balancing effects ! these can be added according to requirements !   This is in short Approach to treatments  ! For further details one needs to contact experts…..

Indian Classical Music is based on the strong understanding of Tones which come in sequence on any cord of any metal or material but depending on the length of chords given in old literature of ancient indian music coming from Vedic times … shlokas like..

 

shloka

 

          (कै.पं.भातखंडे हिं.सं.पद्धती भाग 2 पान 51)

 Before comming to Meaning of Shlokas                                                                               We must understand what is Shruti , what meant by shruti antar & what is antar-shruti & what is understanding of Sa & Ma or Sama Veda !

  Basically when a tone is placed on a cord defined and matched with vocalists Shadja or C tone which would be 1/1 the whole length of cord & ratio both         Immediately on 1/2 distance on cord & 2/1 ratio is the shruti of Upper Shadja or Octave C ! this is the first shruti to get defined with its ratio on cord & on the scale !

   Next after 1/2 comes ratio 2/3 on cord & 3/2 on the scale which is defined as shruti of Pancham or perfect fifth tone which is tone G with distance 2/3 & ratio proportion 3/2 on the scale !

  Then after 2/3 comes 3/4 ratio distance on cord & 4/3 on the scale which is defined as first shruti of Madhyam as it is in the centre of  C on 1/1 & octave C on 1/2 so automatically central so Madhyam or “F tone” which is Fourth tone on  3/4 distance on cord & 4/3 on scale !  Now if you see “shrutiantar or ratio proportion” between F & G tones or Madhyam & Pancham is 9/8  where as same between G & octave C or Pancham & Upper scale Shadja is again 4/3 which is same as shrutiantar or ratio proportion of F & C or Madhyam & Shadja !  Here we get understanding of words shruti & Shrutiantar !

Then comes after 3/4 comes ratio 4/5 on cord & 5/4 on scale which is defined as shruti of Gandhar this appears on ratio distance of 15/16 from 1st shruti of Madhyam which is on 4/3 ratio so thereby meaning shruti antar of 16/15 or on 15/16 on cord…. here again we again understand  word shruti & Shrutiantar !

Then after 4/5 ratio comes ratio of 5/6 on cord & 6/5 on scale which is defined as first shruti of Gandhar as it comes on ratio distance of 24/25 from 2nd shruti of Gandhar situated on 5/4 ratio thereby meaning shruti antar of 16/15 or on 15/16 on cord the two shrutis of gandhar are situated on ratio of 25/24 this being shrutiantar of Gandhar or E tones …. here again we again understand  word shruti & Shrutiantar !

Word Sama Veda means understanding of Sa & Ma or Shadja or C Tone & F tone the perfect fourth …. that this is same relation between Pancham or perfect fifth tone G & Octave C or Upper scale shadja the shrutiantar being ratio of 4/3 between these tones !

Here we understand the Shrutiantar between F on 4/3 & G on 3/2 is 9/8 which would be the ratio of D# from C meaning  Shuddha Rishabh from C or Shadja is 9/8 with D # on 9/8 ratio on scale & 8/9 on cord !

Further like 1st shruti of Madhyam or F or perfect fourth is situated on 16/15 ratio from E or Last shruti of Gandhar so would be D or Komal re would be situated on 16/15 from C or Shadja … this would be on ratio of 128/135 from the last shruti of Rishabh or D# on 9/8 !  This indicates shruti antar between 1st shruti of Re & last shruti of Re is 135/128 ……  Here we get understanding of concept that if we want to put Shadja orf C  on Last shruti of Re or Rishabha or D #  then it will have to be on 15/16 from 9/8 which would be 135/128 ! Then only from 135/128 C the C# would be situated on 16/15 ratio making 9/8 as 1st shruti of  Re…….. of a Tone C situated on 135/128 would make 9/8 as 1st shruti of D or Rishabh this is the understanding of Shriti & Shruti Antars  !

Once you get 1/1 , 16/15 , 9/8 , 6/5 , 5/4 , 4/3  these ratio between C & F Tones  then automatically you get 3/2, 8/5 , 27/16 , 9/5 , 15/8 , 2/1 these ratio as relationship is Sa Ma or C – F  between G – Octave C  !  Here the principle of tones overlapping each other is seen like F is on ratio 2/3 from Octave C on 2/1 whereas G is on 3/2 from basal or lower C tone on 1/1  !  Likewise B is on 15/8 from C on 1/1 whereas D on 16/15 is on ratio 8/15 fro octave C on 2/1  ! So following the same principle where 1st shruti of D or Re is on 16/15 from 1/1 C so from 15/16 ratio from 9/8 the D# or final shruti of Re would be final shruti of C the shadja so on 135/128 ! In the same way between 4/3 F & 3/2 G which are on same ratio of 9/8 so fourth or last shruti of F would be on 15/16 from 3/2 G or Pancham which is 45/32 & 16/15 from 4/3 has to be first shruti of G or Pancham on 64/45 !   So the sequence of shruti positions come as follows         1/1 ,135/128 ,16/15 ,9/8 ,6/5 ,5/4 ,4/3 ,45/32 ,64/45, 3/2 ,8/5 ,27/16, 9/5 ,15/8, 2/1        This was called Shadja Gram as rule of perfect fifth is maintained !                 But if you same C – G ratio from F tone as F & octave G ratio is 3/2                   then then automatically you get 4/3 , 64/45 , 3/2, 8/5 , 5/3 , 16/9 , 50/27 , 2/1 these ratio show a difference of 81/80 short as compared to 5/3 ( 27/16) ,     16/9 (9/5), 50/27 (15/8) , & 3/2 & 2/1 becoming Achala ( Stable tones G & C ) Further as E & B tones Ga & Ni are described to have two shruti with three shruti for D & A tones this 5/3 is the 2nd shruti of A with corresponding 2nd shruti of D being on 10/9  on 80/81 ratio from 9/8 D#  others are corrected to there original positions on 9/5 & 15/8  ! This gives rise to the shrutiantar described as 4 – 3 – 2 – 4 – 3 – 4 – 2  with starting from fourth so it becomes           4 – 3 – 4 – 2 – 4 – 4 – 3 – 2 as described in grand old literature

    Further if you put swaras on equidistant shruti to get 4 – 3 – 3 – 3 – 3 – 3 – 3 with almost equidistant swara positions !  This has been the description of Gandhar Gram & Here we realize if One puts Shadja or C on 120 then 240 becomes octave C and one gets equidistant 12 tones from 120, 130, 140, to 230 becomes 12th tone with all equidistant ! This appears reason of Eastern masters putting C or Shadja on 120 or 240 and so on & Here we note that western masters had put A was put on 220 because then Octave A comes on 440 and 220, 230,240,250,….upto 430 we get 22 shruti with 440 becoming same shruti of A  !!!  This was the creation of equidistant shruti & swara system which was called Gandhar Gram !  But this was not acceptable to musicians who were accustomed to perfect ratio as these equidistant tones were not matching with ratio system & exact tones                                                                                               You have to put Ni or B & Ga or E on one shruti extra from 15/8 to 243/128 and E or Ga from 5/4 to 81/64  to make E & B tones to have three shruti distance of 135/128 from 6/5 which is 81/64 from the first shruti of E and same 135/128 ratio distance from 1st shruti of B on 9/5 to get 243/128 the three shruti Ni tone !  maintaining Ga – Ni Bhav or E – B ratio of 3/2 also !  so the ratio come as follows as Sa or shadja is put on Ni or B  So Gandhar gram ratio would come when we put Sa or 1/1 on 243/128  then 1/1 becomes 256/243 so Shruti of Gandhar gram would come as follows                                         1/1 , 256/243, 10/9 ,6/5, 81/64, 4/3, 45/32, 3/2, 128/81 ,5/3, 9/5, 243/128, 2/1

Here This goes on …. which will see further how these were defined in sanskrit shlokas from ancient times !                                                                                                                                                We must know Shruti was Defined as  श्रूयते इति श्रुति ।।  Meaning one which ears can differentiate is shruti …. In ancient times When chord instruments were used for accompany the vocalist it was to be matched with the tone of vocalist as per ancient musical rules as a vocal apparatus is different for men & women & further amidst men & women so the tone which matches with the cord frequency which was determined by abilities of ear were called shruti & once you match it for your base tone which was taken as Shadja or C tone it was called swara or tone ! Till that time you listen & match on the accompanying cord instrument which was Tambora with 4 tones to be matched ! It was celled Gurumukhi vidya or an art to be learnt from Guru’s mouth or listening to how your Guru sings ! This was the difference between a SWARA & SHRUTI  ! Upper scale Shadja or C called as octave C is NOT THE SAME TONE but sounds same as if it is on same shruti  !  Like wise there were 22 notable shrutis on which tones or swaras can be put with basic seven tones or swaras called Tones with respective sharper or softer tones or swaras this seven awaras or tones formed one scale or one cycle called swarachakra had fixed positions of ratio proportions on chord or even mathematical ratio proportions !  with 22 ratio proportions defined on chord for a given shadja Base tone or C tone of the vocalist himself  !  Shruti Antar is the ratio proportion defined on cord or mathematical method !  Once common twelve tones or swaras were defined then come the rest positions which are defined when there is change in the scale of instrument or singer both ways so they have to match the tuning of accompanying instrument with the singers scale in between these were common shruti positions which one could differentiate with ear & adjust instrument according to antar shruti 10 positions making 22 shruti ! here it was told that if further change takes place then there can be anant or infinite shruti positions ! But commonly a singer sings for 30 minutes or 60 minutes it is not supposed to vary beyond 22 shruti positions !  To correct his tone himself the instrument Tambora with 4 cords was used which will help singer to stabilize within his scale or cycle of tones or his own “SWARA MANDAL” created by Tambora of 4 or 5 cords !  

              So each swarachakra or Shruti Mandal or each cycle of scale will have 7 swaras called as Shuddha swaras or Basic defined swaras & Vikrut Swaras meaning swaras moved from its place in opposite direction to Shuddha or Basic swaras !  Vikrut is “Vi” meaning opposite “kruta” meaning done, They are Kruta but Viparit or Viruddha Kruta also moved in opposite direction of basic defined swaras Like F tone is called Shuddha Ma so its opposite Vikruta is Teevra Ma or Sharp F But, Shuddha Re or Dha both themselves are put on shuddha position & Vikruta position is called  Komal Re or Komal Dha which are C# or G # tones In western system also there is confusion about B & E tones with some calling A # others calling B flat also some calling D# others calling E flat these also have origin in worldwide Shruti system … One has to understand That As you make F sharper or move F towards sharper position result is G becomes starts sounding flat. In Indian classical system F is supposed to become sharper after 12 noon & after 12 midnight Sharper F starts becoming flat or shuddha & so it is indicator of day time raga where as F# is indicator of Next 12 hrs half of day starting from midnight 12 to 12 noon where F or Shuddha F (Ma) is played with Bhairavi with all komal tones as per modern understanding or called  (sharp tones as per western label) with F (Shuddha Ma) is supposed to be at morning 6.00 AM &  Kalyan with all Shuddha or in modern understanding Teevra tones with F sharp or Ma Teevra is played at evening 6.0 PM 

Meaning of Shlokas in English

1) Undivided Chord of Veena ( Guitar one can say as it is also chord Instrument ) At the centre is the position of Octave C  or Upper scale C of the C of the wire or chord taken of whatever material or Length  This Defines for any 1st shruti & swara of Sa or C of 1/1 chord  On whole length there would be upper scale or octave Sa or C  on 1/2 chord length or 2/1 shruti ratio (Frequency ratio) This means Its upper scale would be on 1/4 chord position or 4/1 shruti ratio & this will be infitite 1/8 , 1/16 … etc

2) At the centre of two Shadja or Sa or C swaras is the shruti or swara position of Madhyam or Ma or F tone  so 1/1 & 1/2 (2/1) being the two positions of C or (for that mater even A tone if it is taken as base tone)  Then on 3/4 position on chrord at the centre between 1/1 , & 1/2  is  3/4      1/1 , 3/4(4/3) ,  2/4(1/2)  So Madhyama is Ma or F tone is on 4/3 Ratio & 3/4 position on chord

3) If you divide the chord into 3 parts then leaving proximal (1/3) on 2/3 chord length is Pancham or Pa or Fifth tone or G Tone on ratio of 3/2 so automatically 1/3 is its upper scale G or Pancham tone ! Here we can make out Pythagorian scale was based on perfect fifths & fourths was not different !                                                                                                                             Here we also note that Ratio between 3/2 Pa or G tone  & 4/3 Ma or F tone is 9/8 or 8/9 chord length !

4) At the centre of Sa C tone & Pa (G) tone is the swara or shruti positionof Gandhar or Ga              or E tone  centre of 1/1(6/6) , 5/6,   2/3(4/6) being 5/6 or ratio 6/5 is the central position of Shuddha Gandhar … Here we note because of Loss of knowledge due to war mongers & destructions of libraries Lower one was called Komal instead of Shuddha & upper one Teevra Gandhar or E sharp but if you watch according to ratio 4/4 (1/1) , 5/4 , 6/4 (3/2)  5/4 is the position again in the centre of Ratio of 3/2 of Pancham or Pa or G tone  & Sa or C tone on 1/1     so we get two shruti posiotions of Gandhar or E tone from this shloka ! This appears why Gandhar was called Dwishrutic or having two shruti ( distinct audible places ) on chord.

5)   This says on previous side of tri partitioned Sa Pa or C G distance is position of Rishabha or Re or D tone  Pa or G is situated on 2/3 of original tripartitioned whole length wire chord so when we further make three parts it becomes (2/3)6/9 , 7/9 , 8/9 , 9/9(1/1) so on previous part which is nearer to 1/1 is position 8/9 or ratio  9/8 this is the shruti swara position of Shuddha Rishabha or Re or D Sharp  Here Notable part is  Ma-Pa or F-G ratio is also 9/8 as mentioned in 3 rd shloka explaination ! This is the hint That  Poorvanga (Previous) & Uttaranga (Distal) is same as  C-G & F-C parts of two parts of what was described as Madhyama Gram related by centre positions  as opposed to Shadja gram which makes two parts as Sa -Ma & Pa -Sa or C-F & G-C which are related to each other by CG 3/2 ratio !                                                                                          Madhyama Gram being                                                                                                                                   Sa(C) -Re(D) -Ga(E) – Ma(F) – Pa(G)  is same as Ma(F) – Pa(G) – Dha(A) – Ni(b) – Sa(Octave C)                Shadja Gram Being                                                                                                                                           Sa(C) -Re(D) -Ga(E) – Ma(F)  is same as Pa(G) – Dha(A) – Ni(b) – Sa(Octave C)                                           Gandhar Gram being                                                                                                                                     Sa(C) – Re(D)  – Ga(E)  – Ma(F)  – Pa(G) – Dha(A)  is same as                                                                         Ga(E) – Ma(F) – Pa(G) – Dha(A) – Ni(b) – Sa(Octave C)

 

6) In the same way “centre of Sa and Pa” is position of Dhaivat or G # Here we see that                         F on 4/3 & octave Sa on 2/1 is also Sa- Pa or C-G relation & so it would be on same ratio of 6/5 from Ma or F which is on 4/3 so 6/5 of 4/3 is 8/5 on Ratio proportions & from 3/4(6/8) chord length to 1/2( 4/8) center being 5/8  (4/8 , 5/8 , 6/8 ). so we get same Dha or A flat on 5/8 chord position & 8/5 ratio position this being 1st shruti of Dha or A flat or some calling it G sharp                                                                   Same if applied as per Shadja gram relation then G is on 3/2 so Dha (A) corresponds to Re(D) of rhe previous part of octave & D is on 9/8 so 9/8 of 3/2 which is 27/16 whould be position of A Shuddha or A #                                                                                                                                 Further same if applied to Ga or E  on 5/4 &  Ni or B on 15/8 which is also              Sa – Pa  or C- G Ratio of 3/2  so centre of this Sa – Pa or C -G ratio so center of                                     4/5 (8/10) 7/10, 6/10 , 5/10 &  leaving previous part  (poorva bhag ) next 6/10 ( 3/5 ) is the shruti position of A on 5/3 this is 2nd shruti of Dha or A  It is also place in the centre position or 4/3 F position from 5/4 Ga or E as 4/3 of 5/4 is 5/3 Dha or A tone It bears a Sa – Ma or C -F relation staring from Ga or E as it is Gandhar Gram !                                                                                   Here we got three shruti positions of Dha or A

7) Nishad is placed in the same way leaving two degrees from Sa  and in 12 th shloka it means between Dha or A & Sa or octave C then leaving 2 degrees from Octave C on 27/54 (1/2)               leaving previous two degrees is Shuddha Ni or B which is seen on 5/9 on chord or 9/5 ratio             So from A 16/27 (32/54)  -31/54 – (30/54) (5/9) – 29/54 – 28/54 – 27/54 (1/2) Octave C                         Or if one takes 3/5 A or then  20/15(2/3) –  36/60(3/5) – 34/60 – 32/60(8/15)  – 30/60                         Here we have seen from 36/60 is tripartitioned leaving 2 degrees from Octave C is 8/15 Ni(B)         Here we get two shruti swaras of Ni (B) tone on 9/5 & on 15/8 which are in ratio of                         C- G or Sa-Pa  or 3/2 from Ga (E) on 6/5 & 5/4  !                                                                                         B sharp or Ni Teevra is Sa-Ma or C-F ratio of 4/3  from 45/32 Ma or F#                                               B is on 9/5 which is Sa-Ga (C-E) ratio of 6/5 from  3/2 Pa or Pancham or G                                         Ni on 15/8 being  4/3 of Teevra Ma or F# on 45/32 &                                                                               Ni on 9/5 Being  4/3 of Ma 2nd shruti on 27/20 as per Indian Shruti system

Two shruti distance is 25/24 as defined by Ga(E) & Ni(B) which have two shrutis each                      One shruti distance is defined as 81/80 by D on 10/9 & 9/8 also A on 5/3 & 27/16                            Four Shruti Sa or C on 1/1 gets defined by 16/15 ratio above being first shruti of Re or D &            bellow same on 15/16 ratio being 15/8  the last shruti of Ni !                                                                If we want to put Sa (C) on Re (D) of 9/8 then we get on 15/16 ratio 135/128 the fourth shruti        of Sa (C) which will become Ni (B Sharp) if we place Sa on Re (D) of 9/8 !                                              So we get Fourth shruti of Sa on 135/128 with 2nd on 81/80                                                                As Pancham or Pa ( G ) is called four shruti situated on 3/2 will have on 15/16 which is 45/32 the last shruti of Ma or Ma Teevra & From Madhayam or Ma (F) which is also four shruti will give us on 16/15 of 4/3 F we get first shruti of Pancham or Pa or G on 64/45 !                                                      all 22 Shrutis of 7 swaras from these shlokas !  When You fix Shadja or Sa (C) tone on Frequency , any particular Frequency Automatically these 22 shrutis & swaras get fixed !

Of these 1/1 is called dweepta  , Next 81/80 becomes Ayata ,  16/15 is Karuna & 25/24 is Mrudu with 135/128 called Madhya !

In this way If we see on 16/15 we put Sa Shadja or C 3rd shruti above(13/125) would be 9/8 Re would be on 16/15 above 256/225 & Then Ni would be 1/1 and on 128/135 of 16/15  which would be 2048/2025 would be 1st shruti of Shadja bellow 16/15 as It will have Three shrutis above & three bellow & so called Shadja a producer of 6 shrutis !

Following shlokas mean some people who understand thinking behind shruti give 22 shruti example There are others who say 66 shrutis (this can mean three scales together 22 for each scale ) & there are others who include all scales ( Aasaama) say shruti are infinite !  Further next shloka adds that those who understand infinity of shrutis describe there resemblance to infinity of sounds in the sky or Infinity of no. of waves in the oceans produced by wind force ! That is why they state that there is no separation of this world from waves meaning shrutis !

  द्वाविंशतिं केचिद् उदाहरंति श्रुतीः श्रुतिज्ञानविचारदक्षाः ।                                                 षट्षष्टिभिन्नाः खलु केचिद्  आसाम अनंत्यम् प्रतिपादयंति ।।                                                                         (बृहद्देशी पान ४-५) (हिं.सं. प. पृ. ४५ )

आनंत्यं हि श्रुतीनां च सूचयन्ति विपश्चितः  ।                                                                 यथा ध्वनिविशेषाणां अमानं गगनोदरे ।।                                                                       उत्ताल पवनोद्वेल्लज जलराशि समुद्भवाः ।                                                                   इयत्य प्रतिपद्यन्ते न तारंगपराम्परा ।।                                                                               (बृहद्देशी पृ. २९-३०) (हिं.सं. प. पृ. ४५ )

द्वाविन्शति

आता किती श्रुति होतात ते पाहिल्यास 22 , 66, वा  अनंत का म्हटले आहे ते कळते.  या सुराचा 81/80 वर वा खाली सूर ठेवला की 66 श्रुति मिळतात. सध्या ध 440 वर असतो तर भारतीय शास्त्रा प्रमाणे  सा  240 वर ठेवतात 

shlokasnew

आयतत्वम् तु नीचे स्यात्  मृदुत्वम् तु विपर्यये  । स्वे स्वे स्वरे तु मध्यत्वम् तत् समीक्ष प्रयोजयेत् ॥

द्वीप्ता , आयता , मृदु , मध्या  , करुणा  यह सम्बन्ध समझता है । इनमे द्वीप्ता श्रुति मूल स्वर को द्विभाजित करके मिलती है और स्व स्वर को मध्या श्रुति कहकर नीचे वाली आयता और ऊपर वाली मृदु आती है । इनके ऊपर रिषभ , धैवत और पन्चम की प्रधम श्रुति करुणा कहलाती है ।

य़ सामगायनाम्  प्रथम स वेण्णो मध्यम स्वर । यो द्वितिय स गान्धार तृतीय ऋषभ स्मृतह् ॥                                    चतुर्थ षड्ज इति आहुह्  पन्चमो धैवतो भवेत् । षड्जे निषाद विज्ञेय सप्तम पन्चमो स्मृतह्  ॥

“पन्चमो धैवतो भवेत्”  यह भूलकर षड्ज ग्राम से मध्यम ग्राम करने धैवत की एक श्रुति कम या जादा करते समय 81/80 प्रमाणांतर में 5/3 से 27/16 पर धैवत और रिषभ 10/9 से 9/8 करना होता है ना कि अचल पंचम को !   

म – ग – रे – सा – ध – नि – प ….प – म – ग – रे – सा – ध – नि – प …. यह  नि स्वर से प स्वर , सा से ध लगाना ही तो है । उसे बहुत साधना   करनी पडती है ।

 

22) नि     2 श्रुति            मध्या   प्रमाण    15/8                 244.444444                    450

1)   सा  1 श्रुति        द्वीप्ता     प्रमाण        1/1                   260.74074                      240                                                                                                                                                                                                               2)   सा  2 श्रुति         आयता   प्रमाण        81/80                 264                                  243                                                                                                                                                                                                              3)   सा  3 श्रुति         मृदु        प्रमाण       25/24                   271.6049382                 250

4)   सा  4 श्रुति         मध्या     प्रमाण      135/128                275                                 253.125

5)    रे   1 श्रुति         करुणा  प्रमाण        16/15                     278.1234567                 256

6)    रे   2 श्रुति          आयता   प्रमाण       27/25                    281.6                              259.2

7)    रे   3 श्रुति          मृदु       प्रमाण     10/9                          289.7119341                 266.6666

7)    रे  4 श्रुति          मध्या     प्रमाण        9/8                         293.3333325                 270

8)    1 श्रुति          द्वीप्ता   प्रमाण            6/5                       312.888888                   288

9)    1 श्रुति           मृदु      प्रमाण     5/4                                 325.925925                  300

10)    1 श्रुति         द्वीप्ता  प्रमाण      4/3                              347.65432                     320

11)   2 श्रुति          आयता  प्रमाण     27/20                            352                                 324

12)    3 श्रुति          मृदु    प्रमाण     25/18                               362.1399166                333.3333

13)    4 श्रुति          मध्या  प्रमाण     45/32                              366.666666                  337.5

 14)    1 श्रुति          आयता प्रमाण     64/45                             370.8312746                341.3333

15)  2 श्रुति            द्वीप्ता  प्रमाण     36/25                             375.466666                 345.6

16) 3 श्रुति           मृदु    प्रमाण     40/27                                   386.2825788               355.55555 

17)  4 श्रुति          करुणा  प्रमाण     3/2                                      391.111111                 360

18)    1 श्रुति           करुणा  प्रमाण     8/5                                    417.1851851               384

18)    रे   2 श्रुति           मृदु     प्रमाण   81/50                              422.4                             388.8 

19)    रे   3 श्रुति           आयता  प्रमाण    5/3                                434.5679                      400

20)    रे  4 श्रुति            मध्या     प्रमाण   27/16                            440                                405

21)  नि    1 श्रुति            द्वीप्ता   प्रमाण     9/5                               469.333333                   432

22) नि     2 श्रुति            मध्या   प्रमाण    15/8                                 488.888888                  450

आयतत्वम् तु नीचे स्यात्  मृदुत्वम् तु विपर्यये  । स्वे स्वे स्वरे तु मध्यत्वम् तत् समीक्ष प्रयोजयेत्

Beauty of this relationships is that Re or D on 16/15 on frequency 256 as per Indian labelling of frequencies … if you seen  80/81 or one shruti bellow from 256… is 252.84  frequency which is lower than last shruti of Sa or C on 135/128 which is on 253.125  On the other hand one shruti above 135/128 the last shruti of Sa or C would be on 81/80 of 253.125  which is 256.289 which is above the frequency of Re or D which is on 256 !  In the same way Last shruti of Ni or B is on ratio 15/8 & frequency 225 & from this on 16/15 ratio is 1st shruti of Sa or C which comes on 1/1 with frequency 240 !  Here we would note that Indian system one can put C or Sa on any tone , so if you put Sa or C on Last shruti of B or Ni on 244.444444 then you get 1st shruti of Re or D on 16/15 on 260.740740  but in this case last shruti of this new C or Sa which is placed on B the last shruti of C would be on ratio of 135/128 from 244.444444 which comes on 257.8124999 and further one shruti above this so 81/80 from this is frequency of 261.035156 where as it should be on 260.740740  This gives rise to VIVADI TONE  !  

This is the data which is shared internationally but  Sa or Shadja swar or tone is  four shruti further Re or Rishabh tone or D is supposed to be of three shrutis with 9/8 shruti ratio D should be on 7 th shruti , 8th & 9th being Ga or E tone  with F situated on 10th is seen. They appear more adjusted as per as per modern concepts than anything to do with Sharangdev …

The shruti table below shows the mathematical ratios considered to correspond to the system described by Bharata and Dattila, along with the comparable notes in common Western 12-TET tuning and comparable notes in 53-TET tuning, and the names of the 22 shrutis provided by Śārñgadeva.

Shrutis 12-TET Notes 53-TET Notes Perfect FIFTHs
Name Ratio Cents Frequency
(Hz)
Name Frequency
(Hz)
Note
No.
Frequency
(Hz)
FIFTH
No.
Frequency
(Hz)
Kṣobhinī 1 0 261.6256 C 261.6256 0 261.6256 0 261.6256
Tīvrā 256/243 90 275.6220 C 277.1826 4 275.6763 -5 275.622
Kumudvatī 16/15 112 279.0673 5 279.3053 7 279.3824
Mandā 10/9 182 290.6951 D 293.6648 8 290.4816 -10 290.3672
Chandovatī 9/8 203 294.3288 9 294.3056 2 294.3288
Dayāvatī 32/27 294 310.0747 D 311.1270 13 310.1114 -3 310.0747
Ranjanī 6/5 316 313.9507 14 314.1937 9 314.3052
Raktikā 5/4 386 327.0319 E 329.6275 17 326.7661 -8 326.6631
Raudrī 81/64 407 331.1198 18 331.0677 4 331.1199
Krodhā 4/3 498 348.8341 F 349.2282 22 348.8478 -1 348.8341
Vajrikā 27/20 519 353.1945 23 353.4401 11 353.5933
Prasāriṇī 45/32 590 367.9109 F 369.9944 26 367.5829 -6 367.496
Prīti 729/512 612 372.5098 27 372.4218 6 372.5098
Mārjanī 3/2 702 392.4383 G 391.9954 31 392.4229 1 392.4384
Kṣiti 128/81 792 413.4330 G 415.3047 35 413.4982 -4 413.433
Raktā 8/5 814 418.6009 36 418.9415 8 419.0736
Sandīpanī 5/3 884 436.0426 A 440.0000 39 435.7053 -9 435.5508
Ālāpinī 27/16 906 441.4931 40 441.441 3 441.4932
Madantī 16/9 996 465.1121 A 466.1638 44 465.1488 -2 465.1121
Rohiṇī 9/5 1017 470.9260 45 471.2721 10 471.4578
Ramyā 15/8 1088 490.5479 B 493.8833 48 490.1298 -7 489.9947
Ugrā 243/128 1110 496.6798 49 496.582 5 496.6798
Kṣobhinī 2 1200 523.2511 C 523.2511 53 523.2512 0 523.2511

 

 

 

Shrutis 12-TET Notes 53-TET Notes Perfect FIFTHs
Name Indian Shruti Ratio Cents Frequency
(Hz)
Name Frequency
(Hz)
Note
No.
Frequency
(Hz)
FIFTH
No.
Frequency
(Hz)
Tīvrā 1 0 261.6256 C 261.6256 0 261.6256 0 261.6256
Kumudvatī 81/80 21.51 264.8959 C♯ 277.1826 4 275.6763 -5 275.622
Mandā 25/24 70.67 272.5267 5 279.3053 7 279.3824
Chandovatī 135/128 92.18 275.9333 D 293.6648 8 290.4816 -10 290.3672
Dayāvatī 16/15 111.74 279.0673 9 294.3056 2 294.3288
Ranjanī 10/9 186.10 290.6951 D♯ 311.1270 13 310.1114 -3 310.0747
Raktikā 9/8 203.91 294.3288 14 314.1937 9 314.3052
Raudrī 6/5 315.65 315.64 E 329.6275 17 326.7661 -8 326.6631
Krodhā 5/4 386.31 327.032 18 331.0677 4 331.1199
Vajrikā 4/3 498.04 348.8341 F 349.2282 22 348.8478 -1 348.8341
Prasāriṇī 27/20 519.57 353.1946 23 353.4401 11 353.5933
Prīti 25/18 568.74 363.3689 F♯ 369.9944 26 367.5829 -6 367.496
Mārjanī 45/32 590.24 367.911 27 372.4218 6 372.5098
Kṣiti 64/45 609.81 372.0897 G 391.9954 31 392.4229 1 392.4384
Raktā 36/25 631.30 376.7409 G♯ 415.3047 35 413.4982 -4 413.433
Sandīpanī 40/27 680.47 387.5935 36 418.9415 8 419.0736
Ālāpinī 3/2 701.98 392.4384 A 440.0000 39 435.7053 -9 435.5508
Madantī 8/5 813.71 418.6011 40 441.441 3 441.4932
Rohiṇī 5/3 884.39 436.0427 A♯ 466.1638 44 465.1488 -2 465.1121
Ramyā 27/16 905.89 441.4932 45 471.2721 10 471.4578
Ugrā 9/5 1017.63 470.9261 B 493.8833 48 490.1298 -7 489.9947
Kṣobhinī 15/8 1088.30 490.548 49 496.582 5 496.6798
Tīvrā 2 1200 523.2512 C 523.2511 53 523.2512 0 523.2511

 

shlokasnew

  विवादिनस्तु ते येषां स्याद्विंशति स्वरमन्तरम् ।                                                                 तद्यथा ऋषभ गांधारौ, धैवत निषादौ ।।

( ना.शि.कं. 7, 9-10 पृ.40-41) (हिं.सं..भा.2 पृ.14)

WHY 22 Shruti ? is a common question asked REASON IS WHEN YOU HAVE 7 SWARAS OR TONES THE SWAR CHAKRA OR CYCLE OF 7 TONES HAS TO HAVE 22 SHRUTI as                                              C  (Circumferance) = 22/7(Value of Pie) x D     & D = 7 SO C = 22 !!!

द्वाविंशतिं केचिद् उदाहरंति श्रुतीः श्रुतिज्ञानविचारदक्षाः ।                                                     षट्षष्टिभिन्नाः खलु केचिद्  आसाम अनंत्यम् प्रतिपादयंति ।।                                                                                       ( बृहद्देशी पान 4-5)(हिं.सं.प. पृ 45)

 आनंत्यं हि श्रुतीनां सूचयंति विपश्चित ।                                                                           यथा ध्वनिविशेषाणाम्  अमानं गगनोदरे ।।                                                                       उत्ताल पवनोद्वेल्लज् जलराशि समुद्भवाः ।                                                                       इयत्य प्रतिपद्यन्ते तरंगपरंपरा ।।                                                                                                                ( बृहद्देशी पान 29-30)(हिं.सं.. पृ 45)

म्हणजे ज्याप्रमाणे गगनात ध्वनि ची निर्मिती वा जलाशयात , समुद्रात लाटा वा तरंग , तसेच वीणेवर , यन्त्रवीणा असो वा गात्रवीणा असो श्रुती या अनंत असतात , जरी संगीतोपयोगी २२ श्रुति वर्णन केल्या असल्या तरीही !

  म्हणजे ज्याप्रमाणे गगनात ध्वनि निर्मितीवा जलाशयात (समुद्रात) लाटा वा तरंगतसे वीणेवर यंत्रवीणा असो वा गात्रवीणा असो श्रुतिना आनंत्य असते जरी संगीतोपयोगी 22 श्रुति वर्णन केल्या असल्या तरीही.

जसे 240 चा सा धरला तर 1/1 2/3  या मध्ये 5/6 ही कोमल ची 288 वरील श्रुति मिळते त्या पुढे 1/1 5/6 या मध्ये 11/12 ही 440 वरील सध्या वा ची श्रुति मिळते ! त्याहीपुढे 1/1 11/12 या मध्ये 23/24 ही 460 वरील श्रुति मिळेल यास अंत नाही  त्यातही 12/11 प्रमाण 240 या आपल्याकडील सा धरला तर 261.8182 ही पाश्चात्य सा अथवा C tone frequency मिळते जी आपल्याकडे रे ची एक श्रुति ठरते ! उलट 11/12 प्रमाण 480 या आपल्याकडील सा धरला तर 440 ही पाश्चात्य A tone  म्हणजे ध स्वरश्रुति ठरते कारण यांचा सा 16/27 वर म्हणजे 261.8182 वर आहे त्यांनी 440 वर ध का केला तर 360 अंशाचेया 36 Alphabets  च्या स्वरमंडलात 22 श्रुतिच्या मंडलात 36/22 म्हणून 36/22 अथवा 18/11    आपल्याकडे नि ची श्रुति ठरते ! असे श्रुतिंचे अनंत तत्व जाणकार जाणतात.  तरी स्वरस्थानांची सुसंगतता वा प्रमाणबद्धता खाली प्रमाणे –       

 

Formation of Shrutis is concept of frequcies of sound in a given scale ! This  originates from cyclical repetition of tones or swaras like if say a frequency of you put A tone or C tone ( Sa or Shadja of Indian music ) on fequency 1mhz then its next scale tone is in cycles of  1 – 2 – 4 – 8 – 16 – 32 – 64 – 128 – 256 – 512 – 1024 …. likewise…  Now if you see  E Tone of A or G tone of C has to be situated on ratio of 3/2 so frquency of tone E if calculated from A , or G calculated from C will be in cycles of 3 – 6 -…. – 96 – 192 – 384 – 768…likewise … So Shruti  of E or has to be on 3/2 ratio from shruti of A same in case of G has to be on ratio of 3/2 from tone C  This was concept of Shadja – Pancham Bhav of Indian music or Universal music called perfect 5th  Further one observes –  That to remove confusion   The Symetry of the positions of swaras is so perfect

1)    C # & B are 16/15 from C & 15/16 from C (2/1)                                                                                          C  ————↓———————————————————↓————   2/1C                                                   →→→→16/15 ( C#)                                                (B) 15/8 ←←←← (15/16)

2)     D & A # are 10/9from C &  9/10 from C(2/1)                                                                                             C  ————————↓————————————↓———————   2/1C                                                     →→→→ →→→10/9                              (9/10)9/5 ←←←←←←←

3)     D# & A are- D# 6/5 from C & E 5/6 from C(2/1)                                                                                        C  ————————↓————————————↓———————   2/1C                                                    →→→→ →→→ 6/5 (D#)                          ( A ) 5/3 ←←←←←←←(5/6)

4)     E & G# are 5/4 from C & 4/5 from C(2/1)                                                                                                   C  ————————↓————————————↓———————   2/1C                                                     →→→→ →→→ 5/4 ( E )                         ( G# ) 8/5 ←←←←←←←(4/5)

5)     F & G are 4/3 from C & 3/4 from C(2/1)                                                                                                     C  ——————————↓————————↓—————————   2/1C                                                      →→→→→→→→→ 4/3                     3/4(3/2)←←←←←←←←←

6)     F# & G flat(1st shruti) are 45/32 from C & 32/34 from C(2/1)                                                               C  —————————————↓—↓—————————————   2/1C                                                      →→→→→→→→→→    45/32  64/32(32/45)←←←←←←←←←

Here one has to remember 81/80 of  F# (45/32)  comes on ratio 729/512                                           where as same way you see 80/81 of G 64/45  comes on 1024/729                                                    Here we realize that ratio of 81/80 of 16/15 which is 27/20

7)     D# of Shadja Gram is 9/8 from C1/1 which is 81/80 from D# 2nd shruti on 10/9                               &  A# of Shadja gram on 27/16 is 81/80 from A# 2nd shruti  on 5/3                                                   C  ————↓——↓———————↓—↓——————↓——↓—————   2/1C                                                         10/9 →9/8 (81/80)                                       5/3 →27/16 (81/80)

 

 

आयतत्वम् तु नीचे स्यात्  मृदुत्वम् तु विपर्यये  । स्वे स्वे स्वरे तु मध्यत्वम् तत् समीक्ष प्रयोजयेत् ॥

द्वीप्ता , आयता , मृदु , मध्या  , करुणा  यह सम्बन्ध समझता है । इनमे द्वीप्ता श्रुति मूल स्वर को द्विभाजित करके मिलती है और स्व स्वर को मध्या श्रुति कहकर नीचे वाली आयता और ऊपर वाली मृदु आती है । इनके ऊपर रिषभ , धैवत और पन्चम की प्रधम श्रुति करुणा कहलाती है ।

य़ सामगायनाम्  प्रथम स वेण्णो मध्यम स्वर । यो द्वितिय स गान्धार तृतीय ऋषभ स्मृतह् ॥                                    चतुर्थ षड्ज इति आहुह्  पन्चमो धैवतो भवेत् । षड्जे निषाद विज्ञेय सप्तम पन्चमो स्मृतह्  ॥

“पन्चमो धैवतो भवेत्”  यह भूलकर षड्ज ग्राम से मध्यम ग्राम करने धैवत की एक श्रुति कम या जादा करते समय 81/80 प्रमाणांतर में 5/3 से 27/16 पर धैवत और रिषभ 10/9 से 9/8 करना होता है ना कि अचल पंचम को !   

म – ग – रे – सा – ध – नि – प ….प – म – ग – रे – सा – ध – नि – प …. यह  नि स्वर से प स्वर , सा से ध लगाना ही तो है । उसे बहुत साधना   करनी पडती है ।

 

So we can seen in Sama System Ma – Ga – Re – Sa – Dha – Ni – Pa(Sa)  or F – E – D – C – A – B – G(C) appears to be method or sequence of tones ! Here G of Pancham was translated as Fifth or Prati-Shadja !

Here Except Ga(E) & Ni(B) are shown 2 shruti & others all 4 shruti making in actual 28 shruti cycle possible !  But The Swaras or Tone were classified as 4 Shruti , 3 Shruti , 2 Shruti with   Sa(C), Ma(F), & Pa(G) classified as 4 shruti , Re(D), & Dha(A) as 3 Shruti & Ga(E) & Ni(B) as 2 shruti Swaras (Tones) forming 22 shruti cycle yet presence of Anant Shruti was accepted !  Singing was a performing art & as Books were destroyed during various wars THe Knowledge about theory was lost !  But regaining knowledge & correction  is continuous process !                                                  Here one can seen Each Tone Sa(C), Re(D) , Ma(F) , Pa(G) , Dha(A)  All are seen to have 4 shruti     ratio which are in same proportions 1) 1/1 , 2)  81/80 ,3) 25/24 , 4) 135/128                                         Here we seen than between 2 nd shruti & 4 th shruti is also ratio of 25/24 same as between 1st shruti & 3rd shruti !  Further Ga(E)  & Ni(B) are placed on ratio distance of 25/24 but remarkable part is Last Shruti of Re(D) is on ratio distance of 15/16 from 1st shruti of Ga)E) and in same way Last Shruti of Dha(A) is on ratio distance of 15/16 from 1st shruti of Ni(B)

This 16/15 distance is one which demarcates 1st shruti of next 1st swara(Tone) where ever you place your 1srt swara Shadja or Sa(C)

This is why it is called “Shadja” Anywhere you place it as 1/1 It gives birth to 6 swaras(Tone) and also 6 shrutis from Ni(B) on 15/8 to Re(D) 15/15 we get 6 shrutis of Shadja as follows –               256/135 , 48/25 , 160/81 then 1/1 & further 81/80 , 25/24 , 135/128

!35/128 is nothing but 15/16 of 9/8 the Last Shruti of Re(D) !

Ratio between 16/15 & 135/128 is   2048/2025 which is “Antar-Shruti” Distance with Ratio of 81/80 is 1 shruti  “shrutiantar”  Last shloka part says Dweepta – Ayata ( 1st & 2nd shruti) Tu (upto) Karunanaam meaning upto Karuna (1st shruti of Re & Dha & Pa meaning ( D & A & G ) Mrudu-Madhyama yoh tatha passing through mrudu – Madhyam shruti this relationship is very important understanding of Shruti System !  

सामवेदाच्या सुरावटीत हे खालील सूर सांगितले जातात                                                                                           नि – सा – को.रे , – सा – को. रे – ग, ग – को.रे – सा,  नि – सा – को.रे                                                                              यात नि – सा – को.रे या सुरांना जे महत्त्व आहे त्याला कारण त्यांच्यात असलेले                                                     समान श्रुत्यंतर प्रमाण  नि – सा – को.रे  हे ( 225 – 240 – 256 ) 16/15 या सम अंतरावर आहेत तेच अंतर ती.म – प – को.ध या सुरांत ( 337.5 – 360 – 384) 16/15 या सम अंतरावर आहेत. याप्रकारे कोठेही सा लावला तरी या सम अंतरावरील सूरगायनास साम गायन म्हटले होते व या सम अंतरावर सूर ठेवण्याने विशिष्ट समयी उत्तेजित मन शांत करण्यास हे उपयुक्त असते.

हेच सूर जगातील विविध पंथीय वापरताना दिसतील कारण स्वार्थासाठी पंथांच्या वेगळ्या चुली वेगळी कर्मकांडे सांगत मांडलेल्या असल्या तरी मूळ एकच आहे ज्यास सनातन सत्यधर्म म्हटले जाते व ज्यास दुसरा पर्याय नसतो. सामांन्याना पंथ व धर्म यातील भेद कळत नाही व असामान्य, हा भेद कळणारे काय फरक पडतो स्वार्थ साधणे पसंत करतात त्यावेळी सत्ययुग संपते. ज्यावेळी काळाच्या महिम्याने हे आवरणदूर केले जाते

त्यावेळेपासून सत्ययुगाकडे वाटचाल सुरू होते.  कोणी म्हणेल की त्या काळात कंपनसंख्या माहीत नसताना हे जाणणे हे अशक्य आहे. पण 400 – 500 वर्षात एवढी प्रचंड प्रगति करणारा मानव त्या आधी लाखो वर्षे सतत अश्मयुगात राहिला व तरी भाषा, संगीत, कला या तेवढय़ा प्रगत होत्या व संस्कृत भाषा, वेद, गीता हे त्या अप्रगत लोकांनी रचले होते हे म्हणणेच अशक्य कोटीतले व आधीच्यांना अप्रगत ठरविण्यासाठी रचलेले कुभांड आहे हेच खरे आहे हे लक्षात यावयास हवे. स्वतच्यापंथाला वा पेशाला सोयीस्कर संशोधन करणे ही स्वार्थी संशोधकांची फार जुनीच पद्धत आहे.

यामुळेच सामवेदात कमीतकमी तीन पेक्षा जास्त सूर आवश्यक म्हटले गेले होते.

सारेग या तीन सुरांच्या सुरावटीत सारे हा पूर्वार्ध व रेग हा उत्तरार्ध धरला तरी सा चा वादी रे व रे चा वादी ग होतो. याप्रकारे सारे रेग गम मप पध असे वादी संवादी होतात व परिणाम उलट होण्यासाठी आरोह वादी धरला तर अवरोह संवादी करावा लागतो नाहीतर विरुद्ध परिणाम साधणे शक्य होत नाही.  मात्र सारे हा पूर्वार्ध व गम हा उत्तरार्ध होतो व   सा चा संवादी ग व रे चा म होतो व साग व रेम अशी व पुढे पनि व धसा अशा जोडय़ा जमल्यातरी आरोह-अवरोह हेच परिणामांसाठी महत्वाचे ठरतात.  पुढे सारेग व मपध याप्रकारे पूर्वार्ध व उत्तरार्ध होतात व सा-म, रे-प, ग-ध हे वादी संवादी ठरतात. त्यापुढे सारेगम व पधनिसां याप्रकारे पूर्वार्ध व उत्तरार्ध होतात व सा-प, रे-ध, ग-नि, म-सां                                  हे वादी संवादी ठरतात.                                                                                                                                             याचाच उपयोग वेगवेगळ्या प्रकारे विविध रसोत्पादनासाठी केला जाऊन                                                               मूळ उत्तेजित करणारे, शांत करणारे , व मध्यम (स्थिती कायम) ठेवणारे याप्रकारे करता येतो.

याप्रकारचे हे गणित हिंदुस्थानी संगीतात आहे.                                                                                                      पुढे थाटांचे वर्गीकरण कै.पं.वि.ना.भातखंडे यांनी फार सुंदरपणे 10 थाटात दाखविले आहे.

1) संधिप्रकाशानंतरचे थाट – बिलावल, कल्याण, खमाज                                                                                          2) संधिप्रकाशाआधीचे धाट – काफी, आसावरी,तोडी,भैरवी                                                                                         3) संधिप्रकाशकालीन थाट – मारवा, पूर्वी, भैरव

संक्रांत हा संध्यासमय व मकर संक्रांतीनंतर उष्णतावृद्धी व कर्क संक्रांतीनंतरशीततावृद्धी होते.                                     ज्याप्रकारे वर्षामधे उन्हाळा(उत्तरायण) व हिवाळा(दक्षिणायन)  हे ऋतू                                                                     तसेच महिन्यात शुक्लपक्ष(ऊष्ण) व कृष्ण पक्ष (थंड),                                                                                       दिवसांत उत्तरांग ऊष्ण (रा.12 ते दु. 12) व पूर्वांग थंड (दु.12 ते रा. 12).                                                              त्यापुढे जाऊन आपल्या प्रकृति स्थितीनुसार ( ऊष्ण वा थंड )                                                                            अनुरूप अन्न, औषध, रंग, सुरांचा वपर हे लक्षात ठेऊनच त्यानुसार                                                                         थंड व ऊष्ण सुरांचा रागांचा प्रयोग करावा हा मूळ संगीतोपचाराचा नियम.

आरोह हा ऊष्ण व अवरोह हा थंड कारक असल्यानेच सामवेदांचे गायन, जे यज्ञप्रसंगी करत असत ते अवरोहात्मक असे.

संगीतात सूरांमध्ये पूर्वांग (सा रे ग म प) व उत्तरांग ( म प ध नि सां ) असे विभाग केलेले आहेत तसेच रागांमधेही पूर्वराग ( दु. 12 ते रा. 12 पर्यंतचे) व उत्तरराग ( रा. 12 ते दु. 12 पर्यंतचे )असे  विभाग केलेले आहेत.

रा. 12 पासून ऊष्णतावृद्धी होते तेंव्हा गायचे ते उत्तरराग. तर दु. 12 पासून शीततावृद्धी होते तेंव्हा गायचे ते पूर्वराग.

इथे हे लक्षात घ्यावयास हवे की ही मूळ शास्त्रशुद्ध संकल्पना आहे.

पूर्व व दक्षिण या ऊष्ण दिशा व खंड तर पश्चिम व उत्तर या थंड दिशा व खंड

कारण पूर्व दिशेला सूर्याची म्हणून ऊष्ण व उत्तरेला जास्त भूखंड म्हणून ती थंड दिशा

व या विरुद्ध त्या अनुक्रमे (पश्चिम) थंड व (दक्षिण) ऊष्ण दिशा हे स्पष्ट होते. त्यामुळे दिवसातील स.6 (सूर्योदय) ते सं.6(सूर्यास्त) हा पूर्वखंड(ऊष्ण) व सं.6(सूर्यास्त) ते स.6(सूर्योदय) हा उत्तरखंड(थंड)  जरी असला तरी पूर्व-उत्तर            हे द्वैत जसे जगात तसेच शरीरात अखंड सुरूच असते ज्यामुळे तपमान सामान्य मध्यम राखले जाते.

त्यामुळे दु. 12 ते रा. 12 हा थंड म्हणून उत्तर खंड व रा. 12 ते दु. 12 हा ऊष्ण म्हणजे पूर्वखंड होतो तरी या काळात राग हे विरुद्ध आधी पूर्वराग (ऊष्ण) व नंतर उत्तरराग (थंड) त्याही पुढे या दोनही भागात मिळून आठ प्रहर( दीड-दीड तासांचे दोन एकत्र करून) तीन-तीन तासांचे चार प्रहर बनवले गेले.

थंड-ऊष्ण वा आरोही-अवरोही मग ऊष्ण-थंड वा अवरोही-आरोही  हे पूर्वोत्तर चक्र न बदलता केले गेले.

पण रा. 12 ते दु. 12 हा उष्णता वृद्धीचा खंड व दु. 12 ते रा 12 हा  शीतलता वृद्धीचा खंड आधी उत्तरराग ( थंड राग ) व नंतर पूर्वराग ( ऊष्ण राग ) असे जाणवले तरी अनुभव येतो तो या कल्पनेशी पूर्णपणे जुळणारा नसतो.

त्यामुळे अनुभवसिद्ध वेळांप्रमाणे संध्याकाळी 4 ते 7 ही वेळ व पहाटे 4 ते 7 ही वेळ हे अनुक्रमे संध्याकाळचे व सकाळचे संधिसमय आहेत. हे सूर्योदय(दिवसाचे) व सूर्यास्ताचे(रात्रीचे)s वेळ म्हणूनच प्रधम प्रहर धरून त्याप्रमाणे शरीराचे घडय़ाळ लावून घेण्यास  (सेट करण्यास) उपयुक्त ठरले व या सेट करण्यास “ संध्या ’’ हे नामकरणकेले गेले.               त्यानंतर स. 7 ते 10 व रात्री 7 ते 10 हे अनुक्रमे सकाळचे व रात्रीचे द्वितीय प्रहर होतात.  त्यानंतर स. 10 ते 1 व रात्री 10 ते 1 हे अनुक्रमे सकाळचे व  रात्रीचे तृतिय प्रहर होतात.  त्यानंतर दु. 1 ते 4 व रात्री 1 ते 4 हे अनुक्रमे सकाळचे व रात्रीचे चतुर्थ प्रहर होतात.

 

आता काळानुक्रमे सकाळ ही कफप्रकृतिची (रात्रीच्या थंडीमुळे), दुपार ही पित्तप्रकृतिची (सकाळच्या उष्णतेमुळे),           व संध्याकाळ वातप्रकृतीची वेळ ( दिवसभराच्या कुपथ्यामुळे) ठरविली गेली आहे.                                                तसेच उन्हाळा हा पित्तप्रकृतीचा, पावसाळा हा कफप्रकृतीचा(उन्हाळ्यातील थंड खाण्यामुळे)  तर हिंवाळा हा वातप्रकृतीचा ( उन्हाळा-पावसाळ्यातील कुपथ्यामुळे) ठरविले गेले आहेत.

तरी शास्त्रीय दृष्टया विचार केला तर सकाळचा प्रथम प्रहर कफ प्रकृतिचा तर द्वितिय प्रहर कफजन्य – वाताचा      दुपारचा प्रथम प्रहर पित्त प्रकृतिचा तर द्वितिय प्रहर पित्तजन्य – वाताचा याप्रकारेच                                   हिवाळ्याचा प्रथम भाग कफ प्रकृतिचा तर द्वितिय भाग कफजन्य – वाताचा                                                 उन्हाळ्याचा प्रथम प्रहर पित्त प्रकृतिचा तर द्वितिय भाग पित्तजन्य – वाताचा  असे वर्गीकरण दिसते.

पुढे कफ प्रकृतिला पथ्यकर ऊष्ण तर कफजन्य वाताला आधी थंड मग ऊष्ण उपचारांची गरज असते.                          तर पित्त प्रकृतिला पथ्यकर थंड तर पित्तजन्य वाताला आधी थंड मग पण थंडच उपचारांची गरज असते.

हे आगांतूक होणाऱया कफ-पित्त-वात यांना जसे लागू आहे तसेच सार्वकालीक पथ्याला पण लागू असते.

सकाळचा प्रथम प्रहर कफ प्रकृतिचा म्हणून ऊष्ण तर द्वितिय प्रहर कफजन्य – वाताचा म्हणून थंड,

दुपारचा प्रथम प्रहर पित्त प्रकृतिचा म्हणून थंड  तर द्वितिय प्रहर पित्तजन्य – वाताचा म्हणून थंडच

तसेच याप्रकारेच  हिवाळ्याचा प्रथम भाग कफ प्रकृतिचा  म्हणून ऊष्ण                                                                    तर द्वितिय भाग कफजन्य – वाताचा म्हणून थंड

उन्हाळ्याचा प्रथम प्रहर पित्त प्रकृतिचा  म्हणून थंड                                                                                              तर द्वितिय भाग पित्तजन्य – वाताचा म्हणून थंडच  याप्रकारे उपचारांची गरज असते

आता खालील तक्त्या प्रमाणे मांडणी करता चित्र असे दिसते.

कफ-कफवात                                                                                          पित्त-पित्तवात

State of Sympathetic inadequacy                                  State of parasympathetic inadequacy

What is seen is breathlessness                                        What is seen is acidity

Sympathetic stimulation tratment                             Parasympathetic stimulation treatment

(patient in fight or flight for breath)                            (patient wants Sleep healing repair)

Treatment causes acidity.                                                Treatment causes breathlessness.

औदासिन्य/ कफ-कफवात यासाठी                                               उत्तेजितावस्था/ पित्त-पित्तवात यासाठी

आधी 1 मग 2 गति 1 कडून 2                                                     आधी 2 मग 1 गति 2 कडून 1

 1 कफ काल                                                                                     2 पित्तकाल

कर्क ते मकर संक्रांत – जुलै ते जानेवारी                                      मकर ते कर्क संक्रांत – जानेवारी ते जुलै  आधी उत्तरराग (उत्तरांगवादी राग)रा.12तेदु.12                               आधी पूर्वराग(पूर्वांगवादी राग)दु.12ते रा.12

उत्तर काळ उष्णतावृद्धीचा                                                            पूर्व काळ शीतलता वृद्धीचा

(पथ्यकर आधी ऊष्ण मग थंड)                                                           (आधी पथ्यकर थंड मग ऊष्ण)

(काळाशेवटी उष्ण कमी करून शीतची गरज)                        (कालाशेवटी शीत कमी करून ऊष्णतेची  गरज)

रा. 12 ते दु.12 (24 ता. चक्राप्रमाणे)                                               दु. 12 ते रा. 12 (24 ता. चक्राप्रमाणे)

स.6 ते दु. 12 उष्णतावृद्धी                                                               दु.12 ते सं 6 शीतलता वृद्धी (शारिरीक)                  कारक रवि रा.12 ते स. 6 शीतलता वृद्धी                                 सं 6 ते रा 12 उष्णतावृद्धी (मानसिक) कारक चंद्र

आरोह हा ऊष्ण व अवरोह हा शीतल सर्गमीचे पूर्वांग हे ऊष्ण व उत्तरांग हे शीतल.

सारेगमपधनिसां या सप्तसर्गम मध्ये सारेगम पूर्वांग व पधनिसां उत्तरांग

प – ध – नि – सां (उत्तरांग)                                                               सा – रे – ग – म (पूर्वांग)

सां – नि – ध – प                                                                              म  – ग – रे – सा

पण सारेगम व पधनिसां या मूळ दोन सरगम मध्ये  सारे व पध ही पूर्वांग आणि गम व निसां ही उत्तरांग या दृष्टीने

ग  – म (उत्तरांगवादी)                                                                     सा – रे (पूर्वांगवादी)

नि – सा (उत्तरांगवादी)                                                                     प – ध (पूर्वांगवादी)

( 12 ता. चक्राप्रमाणे 6 तासाचे विभाग)                                            ( 12 ता. चक्राप्रमाणे 6 तासाचे विभाग)

तापमान सुरवातीस थंड                                                                        तापमान सुरवातीस ऊष्ण

सुरवातीस आकाश काळे लाल                                                               सुरवातीस आकाश शुभ्र निळे

शेवटी आकाश निळे शुभ्र                                                                         शेवटी आकाश लाल काळे

आसन उभे वा पाश्चिमात्य                                                                     आसन बैठक वा भारतीय

उजवी कुशी                                                                                             डावी कुशी

शब्द आवाहनात्मक शांत गंभीर                                                              शब्द आव्हानात्मक उत्तेजक

लय मंद                                                                                                      लय द्रुत

ताल शांत                                                                                                  ताल उत्तेजक

गति विस्तार सफ्तक तार कडून मंद्र कडे                                      गति विस्तार सफ्तक मंद्र कडून तार कडे

उत्तरांगवादी                                                                                               पूर्वांगवादी

स्वर अवरोही (अवरोह स्वरूपदर्शी)                                                       स्वर आरोही  (आरोह स्वरूपदर्शी)

आधी कोमल ध/ को.रे मग शुद्ध ध शु.रे                                           आधी स्वर कोमल नि/ को.ग  मग शुद्ध नि शु ग

आधी ती. म मग शु. म                                                                            आधी  शु. म, मग शु.ती. म

कल्याण / सिंधुभैरवी                                                                                     भैरवी / बिलावल

आसावरी                                                                                                             तोडी

खमाज                                                                                                                 मारवा

काफी                                                                                                                     पूर्वी

भुपाळी(देसकार)                                                                                                   मालकंस

हिंडोल (कल्याण थाट)                                                                                               तोडी

औदासिन्य/ कफ-कफवात यासाठी                                                            उत्तेजितावस्था/ पित्त-पित्तवात यासाठी

तोडी व हिंडोल हे पूर्वापार पासून उपचारांसाठी उल्लेखित आहेत त्यातही

कोमल सुरांचा तोडी व उत्तेजक लहर सोडणारा हिंडोल हे पण यात शास्त्रशुद्ध

पद्धतीने विरुद्ध परिणाम का करतात ते येथे दिसून येते.

 

मूळ सकाळी कोमल सुरांच्या भैरवीने सुरवात करून दुपारी आसावरी आळवत संध्याकाळी कल्याणनी शेवट तसेच, संध्याकाळी शुद्ध सुरांच्या पण कालदर्शी ती.म असलेलेया कल्याणनी सुरवात करून मध्यरात्री खमाज आळवत शेवट सकाळच्या भैरवीने करावा. मधल्या काळात सकाळी तोडी, बिलावल व संध्याकाळी पूर्वी,मारवा यांचा वापर करत व को.रेध असलेल्या काफी चा विश्रांतीसाठी सावली सारखा वा संध्याकाळी पावसाच्या सरी(मल्हार) सारखा                       वापर करावा.

भैरवी, तोडी , काफी,देसकार, आसावरी ,(रात्री खमाज),/बिलावल,काफी,(रात्री मालकंस), पूर्वी,(सकाळीभैरव),मारवा,कल्याण

या प्रकारे नवरसात्मक सकाळ ते संध्याकाळ बारा तासांचे वर्गीकरण केले होते

 

सा,रे,ग,म,प हे पूर्वांगाचे वादी व आरोहात म तीव्र सुद्धा घेणे हे दु. 12 ते रा 12 या पूर्वांगवेळेची खूण.

म,प,ध,नि,सां हे उत्तरांगाचे वादी व आरोहात म तीव्र वर्ज्य करणे हे रा. 12 ते दु. 12 या उत्तरांगवेळेची खूण.

1) म तीव्र का शुद्ध  2) वादी स्वर 3) वर्ज्य स्वर 4) चलन आरोहात्मक का अवरोहात्मक

5) सर्व कोमल सूर थंड म्हणून सकाळी (सृष्टि थंड झालेली वेळ) व सर्व शुद्ध सूर संध्याकाळी (सृष्टि ऊष्ण झालेली)

यावर रागांची वेळ ठरते. अयोग्य राग रोगकारक ठरतात.

सकाळी 7 चा सूर्योदय धरला तर सकाळी 7 ते 10 हा सकाळचा प्रथम प्रहर होतो.

पण काही स.4 ते 7 हा प्रथम प्रहर तर काहीनी पूर्वांगात व उत्तरांगात प्रथम द्वितीय केल्याने व देशादेशातील

उदयास्त वेळा भिन्न असल्याने गोंधळ होणे साहजीक असते पण सूरांवरून वेळा कळतात.

राजद्वारी, संगीतसभेत, व उपचारात यात जरुरीप्रमाणे / परिस्थितीप्रमाणे बदल करावा लागतो.

For convenience following chart is given But for details refer to books

दिन १ प्रहर  ( सकाळी ७ ते १० ) म शुद्ध , वा. संवादी , ध -ग , म -सा , प -रे , रे -प उत्तरांगवादी ते पूर्वांगवादी                  रागाचे नांव          थाट     वा -संवादी    जाति      वर्ज्य        इतर वैशिष्ट्य  वेळेचे कारण

भैरवी               भैरवी        म – सा       सं -सं      सर्व कोमल     सर्व कोमल  व म शुद्ध                                                 बिलासखानी तोडी भैरवी     ध – ग        सं -सं                           सर्व कोमल  व म शुद्ध  आरोह म नि दुर्बळ                     खट                   आसावरी  ध – ग         सं -सं                        कोमल ग ध , दोन्ही नि (कोणी वा -सं  प -ती ग)