Dr. Gadrey

I am an allopathic physician by training. I completed MBBS and MD from LTMMC (Sion Hospital), Mumbai.

I further tried to explore principles of ayurvedic and other therapies. I felt that except gross infective & genetical or accidental disorders,  treatment of the metabolic diseases appear to have been classified into two poles like Personalities A & B type , COLD & HOT ( थन्ड व ऊष्ण ) like  north and south poles (the ayurvedic principle of ushna and thanda prakriti, like in allopathy what is called as depression & excitation, or hyperparasympathatic activity or Hypersymphathatic activity )  like Brightness and Darkness or like (Peaceful) MUSIC & NOICE; and “Healthy status” means trying to maintain the equal distance , balanced position i.e. not hot not cold , NOT Very Bright NOT Very dark , NO MUSIC NO NOICE , This healthy state is having “INTERNAL PEACE” Where nothing can disturb you & You are in command , Enjoying all the three states MUSIC , NOICE , & PEACE.

त्रैगुण्य विषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भव अर्जुन ।                                                                                                   निर्द्वंद्वो नित्य सत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ 

This is one of the main teaching of Geeta which means This Universe is a play of traigunya meaning Trigonal positions So you don’t have any doubts or two minds about these positions. Be always on the central position equidistant from Hyperactivity & Inactivity maintaining truthful activity being Niryogakshem meaning “Not bothered about the result or outcotcome & the question of who will maintain myself & my safety”  This being the promise by the lord that you maintain your truthful position & I will take care of You !

This त्रैगुण्य trigon can be seen in each field !

Type of Health(Prakruti)

Satvik ( Believe in thinking before action) – Rajas ( Believe in thinking after action) – Tamas (Believe in justifying all actions )

Kafa (Sympathatic deficiency) – Pitta (Parasympathatic defficiency -Vata (Muscular pains & sleeplessness )

In case of Allopathy  – (Two different sets of medicine stimulators & inhibitors )

Sympathatic Stimulants  – Muscle relaxants & Sedatives –  Parasympathatic stimulants

In case of colours    “Red – Yellow – Blue”  or                                                                                                      “Orange(Red Yellow mix) – Green(Yellow blue mix) – Purple-Violet (Red blue mix)”

In case of Temperature –   Hot – Medium(Body Temperature) – Cold

In case of food    Pungent  –  Sweet  –  Bitter  or                                                                                                                               Salty – Sour – Astringent

In case of  weather & climate  Dry & Cold  – Humid &  Medium Not Hot Not cold – Dry & Hot

In case of Food     Proteins rich food  – Carbohydrates Rich food – Fat Rich food

In case of Musical Tones   Lower scale – Middle scale – Upper scale                                                                or in  middle scale  Lower Sa (C)  –  Middle Teevra Madham (F Sharp) – Upper Sa (C)

Philosophy                                                                                                                                                   Non- Believers( Self believers)  –  Mixed Believe but both self & Almighty – Believers in Almighty

Raga Ststem    – Kalyan  –  Kafi /Poorvi  – Bhairavi                                                                                                                   Asavary  –  Bhairavi  – Todi

This is the point from where the evolution of music has occurred that is you start from lower सा to upper सा & in between you will find सा-प and सा which you classify into two parts; further which are divided into सा-प to म-सां or  सा-म to प-सां, these are the two divisions and octave gets combined to other bar (to both) which further goes as सा-रे, ग-म and प-ध, नि-सां. So again they fall into two poles; the basic division of hot & cold. 

According to this rule all the seven swara they are classified into komal and shuddha; so even this division is based on principal of classification of divide into two and maintain balance with the help of both. This is the concept of music therapy and this is the principle even about the allopathic medical therapy, where the patient should not go into depression and neither he should get excitation but  they have to maintain the equilibrium and that is what is given in The geeta – समत्वम् योगम् उच्चते ।                                                                                                                               You have to maintain the balance & to achieve the balance is the main point of music therapy. And from this point we further classify it into 22 shrutis ;

WHY 22 Shruti ? is a common question asked REASON IS WHEN YOU HAVE 7 SWARAS OR TONES THE SWAR CHAKRA OR CYCLE OF 7 TONES HAS TO HAVE 22 SHRUTI as C(Circumferance) = 22/7x D     & D = 7 SO C = 22 !!!   and 22 shrutis are defined as श्रुःयते इति श्रुति ,which means the one which is differentiable from the other. The first classification is सा-म to प-सां which can be 3/2 and 2/3 or 4/3 and 4/3 सा-म to प-सां. All these 22shrutis are based on ratio mathematics. And that is why I found out and referred to books. In those books I found out there are particular Slokas which have got specific meanings. Even the rise of chatuhshruti, dwishruti, trishruti tones/swaras and then I researched more in depth and this I have put forward for benefit of further thinkers ! 

                                सारणा पद्धत श्रुति लाभ

सारणा पद्धत ही एक आपल्या भारतीय संगीत परंपरेतील मानाचा तुरा आहे. श्रुति निर्मिती व

श्रुति प्रमाण या दोन गोष्टी यातून प्राफ्त होतात.सारणा या शब्दाप्रमाणे सरकवून श्रुतिंची सुरांची प्राफ्ती

यातून होते. यात वीणा वापरतात वेण्णते , झंकारते ती वीणा. या झंकारातून स्वयंभू श्रुति ऐकता येतात.

दोन प्रकार एक अचल व त्यापुढे चार चल वीणा अशी पद्धत. अचल ही दैवी (स्थिर) वीणा ती लावावयास

गुरूकडून कान तयार करून अचल वीणेवर सूर लावणे शिकायचे. सा रे ग म प ध नि सां हे मूळ आठ सूर

हे लावणे हे पातंजली अष्टांग योग साधणे होते. जसे,


समाधी लागण्यासाठी ध्यान लागावयास हवे.                                                                                                             ध्यान नीट लागण्यासाठी धारणा पक्की हवी.                                                                                                             धारणा पक्की होण्यासाठी प्रत्याहार व्यवस्थित हवा.                                                                                                   प्रत्याहार व्यवस्थित होण्यासाठी प्राणायाम कळायला हवा.                                                                                         प्राणायाम कळायला नियम पालन करायला हवे.                                                                                                       नियम पालन करायला यम समजून आचरावयास हवेत.

तसेच सा रे ग म प ध नि सां हे मूळ आठ सूर. मुळात स्वतचे षड्ज लावता येण्यासाठी गुरू हवा.

मग तुम्ही द्रोणाचार्यांकडे शिका वा त्यांची मूर्ति स्थापन करून शिका.

हे सर्व निशब्द ब्रह्म  शिकण्यासाठी  शब्द ब्रह्म समजणे आवश्यक असते.श्लोकांचे अर्थ कळावयास

हवेत.ते कळण्यास तो सांगणारा गुरू मूर्त वा अमूर्त भेटावयास हवा व त्याबरोबर समाधी साधता यावी लागते

लगन असावी लागते. ध्यास लागतो. सर्व ल म्हणजे लय ग म्हणजे गति न म्हणजे नष्ट झाली – धि ची आस वाढली     की सम आधि अवस्था प्राप्त होते व साध्य साध होतो –  इथे पण संगत आहे सम् गत सा वरून म , मग म वरून ग – प लावणे कारण त हा तोच प्रति षड्ज सा आहे त्यावरून म – रे लावणे हेच सा वरून ध लावणे होते सा-म(ग)-प- सां -ध- प त्यामुळे ध स्वराला ( A ) ए  म्हटले आहे. सा-रे-ग-म हा म-प-ध-नि ( यात सा-रे -म -प -ग -म -ध -नि ही संगत ) तर          सा – रे – ग – म -प ला  म- प – ध -नि – सां ( यात  सा – प – रे – ध – ग -नि – म -सां ही संगत ) लावली तर ध ची धारणा बदलते … इथे धारणा – ध्यान – समाधि  यातील फरक  ( समाधि व समाधी ) कळतो … जेंव्हा ग ध कळेनासे होते ते अगाध वाटू लागते ….

सारणा पद्धतीत अचल वीणेवर स्वर कसे लावायचे ते श्लोकामधे दिले आहे.                                                             पहिल्या चल वीणेवर एक श्रुति अंतर कळणे शक्य नसल्याने म्हटले आहे की                                                             प्रथम सारणायाम् श्रुतिलाभो नास्ति ।                                                                                                                        याला कारण एक श्रुति वर वा खाली स्वर कसा लावायचा हे प्रथम चल वीणेवर कळणे शक्य नाही ! अचल वीणेवरील स्वरांप्रमाणे स्वर 1 ल्या चल वीणेवर लावावा लागतो. कोणताही स्वर एक श्रुतिवर ठेवायला 1 श्रुति प्रमाण नाही.              स्वर 4 श्रुति, 3 श्रुति व दोन श्रुति असेच आहेत. पुढे दुसर्‍या चल वीणेवर आधीच्या 2 श्रुति ती.ग वर 1श्रुति को.ग लावला    की इतर स्वर प्रमाणांतरा प्रमाणे लावत खालील प्रमाणे 4 थ्या वीणेवर 1 श्रुति अंतर कळते

 एक श्रुति अंतरावरील स्वरास विवादी म्हटले जाते.कारण ते त्याच स्वराचे कोमल वा तीव्र रूप ठरते

इथे रागातले वादी, संवादी, अनुवादी, वर्ज्य अशा स्वराचा अर्थ जसा स्पष्ट आहे तसाच विवादी

स्वरांमधला एक विवादी, एक श्रुति अंतरावरील स्वर हा पण विवादी म्हटला जातो हे स्पष्ट होते. तसेच राग गाताना  वादी – संवादी संबंधाविपरीत तो पण विवादी . 

अचल तारेवर सा 270 चा चतुर्थ श्रुतिवर ठेवला म्हणजे

काही ती श्रुतिस्थान वा जागा त्या स्वराच्या मालकीची झाली असे नाही. तुमची 240 चा षड्ज असेल

तर वीणा सारणा वापरुन आपापले स्वरांच्या श्रुति लावून घेणे. त्याप्रमाणात गणित करूनही तुम्ही स्वतच्या

सुराच्या श्रुति काढून गाऊ शकता. अचल वीणा ही मंत्रवीणा व चल वीणा ही यंत्रवीणा अथवा शरीरवीणा

वा गात्रवीणा, रियाज करून स्वरस्थाहे मंत्रवत् मनात अचल झालेली असतात पहिली वीणा अचल वीणा

लावून घ्यायची. कारण स्वर चर वा चंचल असतो., तो एकतर वीणेवर लावून घ्यायचा वा वीणा त्यासमयीच्या

स्वतच्या सुराशी गात्रवीणेशी जुळवून घेणे आवश्यक असते. हे हिंदुस्तानी संगीताचे वैशिष्ट्य आहे.

षड्ज हा मूळ स्वरत्यालाही हिंदुस्थानी संगीत बद्ध करत नाही. आपली संस्कृति मुक्तिचा मार्ग दाखवते व

‘सर्वे अपि सुखिनसन्तु’ अशी प्रार्थना शिकवते याचे ज्ञानेश्वर महाराजांसारखे ज्ञानी

‘जो जे वांछील तो ते लाहो प्राणिजात’ असे चपखल भाषांतर करतात.

अचलवीणा ही सामान्यांस समजण्यास शिकण्यास सोपी पडते. चलवीणेचे तत्त्व समजण्यास समजावण्यास

कठीण पडल्याने अचलसुरांची आवडीप्रमाणे निवड करत देशी संगीत तयार होते. मार्गसंगीत कळण्यास

तप व योग यांची गरज असते. पूर्वजांनी लिहून ठेवलेल्या गोष्टींची टिंगलटवाळी करत त्याचा चुकीचा अर्थ

काढत, ते मूर्ख होते व त्यांनी लिहिलेले त्याचे त्यांना तरी कळत होते की नव्हते, असे म्हणणे हा सुलभ

मार्ग असला तरी तो मार्ग संगीताचे ज्ञान देणारा नाही. नाद शब्द समजण्यास कठीण तर नाद कळणे हे

कितीतरी दुरापास्त आणि नादानुसंधान साधण्यास जन्मोजन्मीचे तप हाच मार्ग असतो. ही गति आपल्या

हाती नसली तरी संगीत हे गतिबदल करण्याचे साधन आहे हे कळले तरी जीवन धन्य होते.


सारणा  पद्धति मधे चल चौथ्या सारणेवर तारेवर प्रमाण श्रुतिचा लाभ होतो म्हणजे काय हे

खालील तक्त्यांवरून कळते चौथ्या तारेवर 5वा  व 18 वी श्रुति स्थान पाहिले तर एकाच स्थानी

2 श्रुति येताना दिसतात हा जो फरक आहे तिथपर्यंत माणसाला श्रुति फरक कळतो व श्रुति चुकली

की विवादी स्वराचे ज्ञान होते. सूर चुकला हे कळते पण तो वर्ज्य सूर घेणे नसून एक श्रुतिची चूक

झालेली असते. म्हणून विवादी स्वर एक श्रुतिवर असतो असे प्राचीन काळपासून शिकवतात.

खालील तक्त्यात पहिल्या अचल तारेवर स्वर कसे लावायचे हे श्लोकातून स्पष्ट केले आहे

संपूर्ण तार हा षड्ज 1/1 धरला की तारेवर 1/2 प्रमाणावर 2/1 प्रमाणांतरावरील तार सां येतो.

या तारेवर दोन षड्जांमध्ये 3/4 प्रमाणावर 4/3 प्रमाणांतरावरील म 1 श्रुति येतो तर

याच तारेवर 2/3 प्रमाणावर 3/2 प्रमाणांतरावरील पंचम 4 थी श्रुति येते.हे भागत्रयात्मक अंतर

म -प प्रमाण  9/8 येते. या तारेवरील सा – प चे 3 भाग केले 8/9 अंतरावर 9/8 प्रमाणांतरावर

रे ची 3 री श्रुति मिळते. हे सा 1 श्रुति व रे अंतिम श्रुति असे 7 श्रुति अंतर होते.

यापुढे 3/4 वरील म चे 4 भाग केले की 15/16 या पूर्व भागावर  16/15 प्रमाणांतरावर

रे ची 1 ली श्रुति मिळते. आता रे ची 1ली श्रुति सा च्या 1/1 या श्रुति च्या 16/15 वर आहे

तरी 1/1 श्रुति सा ची शेवटची ठेवल्यास या पुढे 9/8 वरील रे पासून ग ची 1 ली श्रुति 16/15

वरील 6/5 हीच तारेवरील सा – प च्या मध्यावरील येते

तर 4/3 वरील म च्या 1श्रुति पासून 15/16 वर  ग ची 2 री श्रुति 5/4 वर मिळते.

आता षड्ज ग्राम करताना पूर्वार्ध सा – म व उत्तरार्ध प – तार सा करून सा -प भाव मिळतात

त्यामुळे 3/2 या प च्या 4 थ्या श्रुति पासून 16/15 वर  8/5 वर ध चा 1 ली श्रुति

को.रे  16/15 वरील आहे त्याच्या 3/2 प्रमाणातच दिसते. इथे रे – ध भाव जुळतो.

तसेच 3/2 या प च्या 4 थ्या श्रुति पासून 9/8 वर  27/16 वर ध चा 3 री अंतिम श्रुति

3 री  रे  ची श्रुति 9/8 वरील आहे त्याच्या 3/2 प्रमाणातच दिसते. इथे पण रे – ध भाव जुळतो

पुढे  3/2 या प च्या 4 थ्या श्रुति पासून 6/5 वर  9/5 वर नि ची  1 ली  श्रुति  मिळते

1 ली  ग  ची श्रुति 6/5 वरील आहे त्याच्या 3/2 प्रमाणातच दिसते. इथे पण ग  – नि  भाव जुळतो

त्यापुढे  3/2 या प च्या 4 थ्या श्रुति पासून 5/4 वर  15/8 वर नि ची  2 री  श्रुति  मिळते

2 री ग  ची श्रुति 5/4 वरील आहे त्याच्या 3/2 प्रमाणातच दिसते. इथे पण ग  – नि  भाव जुळतो

इथे 2/1 वरील तार सा पासून 15/16 वर म्हणजे 15/8 वर ती.ग आहे तसेच

3/2 वरील पंचम पासून 15/16 वर म्हणजे 45/32 प्रमाण अंतरावर ती.मध्यम ची 4 थी श्रुति मिळते

तर या 45/32 वरील ती.म पासून 3/2 या षड्ज – पंचम भाव प्रमाणांतरावर म्हणजे 135/64 वर तार सा ची

4 थी श्रुति मिळते तिच्या 1/2 अंतरावर (वा 45/32 या म पासून 3/4 ) म्हणजे 125/128 वर सा ची 4 थी श्रुति

सा व प हे अचल स्वर म्हटले आहेत ते एकदा लावले की गाणाऱयाची पट्टी ठरते.

पण पुढे रे  ची 2 री श्रुति आपणास या तारेवर कशी काढायची हा प्रश्न 1 चल तारेवर सुटत नाही म्हणून

इथे  “प्रथम सारणायाम् श्रुतिलाभो नास्ति ।’’ याचा प्रत्यय येतो.

त्यामुळे  मध्यम ग्राम म्हटले की सा – म भाव राखायचा  हे  सा – रे व  म -प यात आपसूक 9/8

प्रमाणांतर असल्याने इथे  सा – रे – ग – म – प  हे  म – प – ध – नि – सां असा सा – म , रे – प , ग – ध

ती.म – नि प – सां  भाव दिसतो.इथे  सा – म , रे – प हे  या भावांपुढे

5/4 वरील 2 श्रुति ग हा 9/8 या अंतिम श्रुति रे पासून 10/9 प्रमणांतरावर असल्याने 3/2 प

पासून 10/9 प्रमाणावर म्हणून 5/3 वर 2 श्रुति ध मिळतो.पण हा सा – म प्रमाणतला ग – ध आहे

तर 3/2 या प च्या 4 थ्या श्रुति पासून 9/8 वर  27/16 वर ध चा 3 री अंतिम श्रुति हा सा – प

प्रमाणातला रे – ध  आहे ( इथे षड्ज ग्राम वरील 5/3 या मध्यम ग्रामाच्या पासून वेगळा कसा ते कळते.

हा अंतिम 27/16 या च्या 80/81 प्रमाणांतरावर आहे. हे 1 श्रुति अंतर वा प्रमाणश्रुति म्हणतात.

तर  4/3 या म वर सा ठेवल्यावर

याचा 1 श्रुति प (सा – को.रे ) प्रमाणे 4/3 चा 16/15 म्हणजे 64/45 वर 1 श्रुति प येतो.

को.रे  1 श्रुति हा 1/1 सा पासून 16/15 प्रमाणांकतरावर आहे तर या पुढे

6/5 वरील 1 श्रुति ग हा 16/15 या 1 श्रुति रे  पासून 9/8 प्रमाणांतरावर  असल्याने

64/45 या 1 श्रुति प पासून 9/8 प्रमाणांतरावर म्हणून 8/5 वर 1 श्रुति ध येतो.पण

5/3 या 2 री श्रुति ध पासून  8/9 प्रमाणांतरावर 40/27 वर 3 री श्रुति प येतो

हा 40/27 3 री श्रुति प हा 3/2 या 4 थी श्रुति प च्या बरोबर 81/80 या

1 श्रुति अंतरावर असताना दिसतो. तर तोच 40/27 वरील प 64/45 या 1 श्रुति प पासून

25/24 या 3 श्रुति प्रमाणांतरावर आहे

तर 3/2 या 4 थी श्रुति प पासून 15/16 वर  म्हणजे 45/32 वर 4 श्रुति म येतो.

तर 40/27 वरील 3 श्रुति प पासून 15/16 वर म्हणजे 25/18 वर 3 श्रुति म येतो

हा 25/18 वरील म 4/3 या 1 श्रुति म पासून 25/24 या 3 श्रुति प्रमाणांतरावर आहे

तसेच हा 25/18 वरील 3 श्रुति म 45/32 या 4 श्रुति म पासून 80/81 या 1 श्रुति

प्रमाणांतरावर आहे.

सा 1 श्रुति – रे अंतिम श्रुति याचे प्रमाणांतर 9/8 असते तसेच

म 1 श्रुति – प अंतिम श्रुति याचे प्रमाणांतर 9/8 हेच असते पण

अंतिम(द्वितीय) श्रुति ग 5/4 पासून 8/9 वर म्हणजे 10/9 वर रे ची द्वितीय श्रुति असते.

अंतिम(द्वितीय) श्रुति नि 15/8 पासून 8/9 वर म्हणजे 5/3 वर ध ची द्वितीय श्रुति असते.

अंतिम(चतुर्थ) श्रुति म 45/32 पासून 8/9 वर म्हणजे 5/4 वर ग ची द्वितीय श्रुति असते.

द्वितिय श्रुति म  27/20 पासून 8/9 वर म्हणजे 6/5 वर ग ची प्रथम श्रुति असते.

द्वितिय श्रुति म  27/20 पासून 80/81 वर म्हणजे 4/3 वर म ची प्रथम श्रुति असते

याप्रमाणे सा – प भावाने रे – ध , ग – नि , म – सां असे षढ्ज ग्राम स्वर


  षड्जपंचमभावेन षड्जे ज्ञेयाः स्वराः बुधैः

  गनिभावेन गांधारे मसभावेन मध्यमे ।।

 यात रिषभ धैवत यांचा उल्लेख नाही कारण

षड्जे, गांधारे, मध्यमे ’’ यांचा रोख ग्रामांकडे आहे.



या प्रकारे कोणताही स्वर षड्ज केला म्हणजे 1/1 धरला की

81/80 वर 2 री श्रुति , 25/24 वर 3 री श्रुति व 135/128 वर 4 थी श्रुति असते.

तर 16/15 वर रे ची 1 श्रुति असते अथवा वरच्या स्वराची १ली श्रुति हेच श्लोकात सांगितले आहे

द्वीफ्ता – आयता ( 1/1 – 81/80) तु करुणानाम ( 1/1 ते 16/15) मधे

मृदु – मध्यमयोः तथा ( 25/24 – 135/128 ) हा पुन्हा 81/80 संबंध


In case if you have any query or suggestion or wish to get in touch with us, kindly contact us at  adhyatmanandswamy@gmail.com

Leave a Reply to SHALOMNALA Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *